ต่อมใต้สมอง ( Pituitary gland )

ต่อมใต้สมอง ( pituitary gland ) :ต่อมใต้สมองมีขนาดประมาณ 1 - 1.5 เซนติเมตร เป็นต่อมที่อยู่ติดกับส่วนล่างของสมองส่วนไฮโปทาลามัส แบ่งได้ 3 ส่วนคือ
ต่อมใต้สมองส่วนหน้า ( anterior pituitary ) , ต่อมใต้สมองส่วนกลาง ( interior pituitary ) และต่อมใต้สมอง ส่วนหลัง ( posterior pituitary )

  • ต่อมใต้สมองส่วนหน้าและส่วนกลาง : มีต้นกำเนิดมาจากเนื้อเยื่อชนิดเดียวกันที่เรียกว่า Adenohypophysis ซึ่งสามารถสร้าง ฮอร์โมนได้เองดังนั้นจึงกล่าวได้ว่าเป็นหน่วยเดียวกันซึ่งถือได้ว่าเป็นต่อมไร้ท่อแท้จริง
  • ต่อมใต้สมองส่วนหลัง : เป็นส่วนหนึ่งของเนื้อเยื่อประสาท ที่เรียกว่าNeurohypophysis

ภาพแสดงตำแหน่งของต่อมใต้สมอง


ภาพแสดงลักษณะของต่อมใต้สมอง

การหลั่งฮอร์โมนจากต่อมใต้สมอง
  • ต่อมใต้สมองส่วนหน้า : เซลล์ของต่อมใต้สมองส่วนหน้าจะสร้างฮอร์โมนได้ต้องถูกกระตุ้นจากฮอร์โมนประสาทหรือ
    รีลีสซิ่งฮอร์โมน ( releasing hormone ) ที่สร้างจากนิวโรซีครีทอรีเซลล์ ( neurosecretory cell ) ที่มีตัวเซลล์อยู่ที่สมองส่วนไฮโพทาลามัสเสียก่อน

ภาพแสดงการสร้างฮอร์โมนจากต่อมใต้สมองส่วนหน้า

  • ต่อมใต้สมองส่วนหลัง : ไม่ได้สร้างฮอร์โมนได้เอง แต่มีปลายแอกซอนของนิวโรซีครีทอรีเซลล์ จากสมองส่วนไฮโปทาลามัสมาสิ้นสุด
    และหลั่งฮอร์โมนประสาทออกมาสู่กระแสเลือดเข้าสู่เส้นเลือดที่มาเลี้ยงต่อมใต้สมองส่วนหลังดังนั้นฮอร์โมนที่หลั่งออกมาจากต่อมใต้สมอง
    ส่วนหลังก็คือ ฮอร์โมนประสาทนั่นเอง

ภาพแสดงการสร้างฮอร์โมนจากต่อมใต้สมองส่วนหลัง

 
ฮอร์โมนจากต่อมใต้สมองส่วนหน้า
 

ฮอร์โมนจากต่อมใต้สมองส่วนหน้าหรืออะดิโนไฮโปไฟซีส (anterior pituitary gland หรือ adenohypophysis) เป็นฮอร์โมนพวก
โปรตีน ทำหน้าที่สร้างฮอร์โมน 2 ประเภทคือ

  • กลุ่มแรกเป็นฮอร์โมนที่ไปกระตุ้นให้อวัยวะเป้าหมายสร้างฮอร์โมนออกมาเรียกฮอร์โมนพวกนี้ว่าฮอร์โมนกระตุ้นซึ่งจะมีคำต่อท้าย
    ว่า " trophic hormone, trophin หรือ stimulating hormone " ได้แก่
    • อะดรีโนคอร์ติโคโทรฟริกฮอร์โมน ( adrenocortico trophic hormone )เรียกย่อว่า ACTH
    • ไทรอยด์ สติมูเลติงฮอร์โมน ( thyroid stimulating hormone ) เรียกย่อว่า TSH
    • ลูทิไนซิง ฮอร์โมน ( luteinizing hormone ) เรียกย่อว่า LH หรือ อินเตอร์สติเชียลเซลล์ สติมิวเลติงฮอร์โมน
      ( interstitial cell stimulating hormone) เรียกย่อว่า ICSH
    • ฟอลลิเคิลสติมิวเลติงฮอร์โมน ( follicle stimulating hormone )เรียกย่อว่า FSH
  • กลุ่มสองเป็นฮอร์โมนที่ไปมีผลต่ออวัยวะเป้าหมายโดยตรงไม่ได้กระตุ้นให้อวัยวะเป้าหมายสร้างฮอร์โมน ได้แก่
    • โกรทฮอร์โมน ( growth hormone ) เรียกย่อว่า GH หรือ โซมาโตโทรฟริน ( somatotrophin ) เรียกย่อว่า STH
    • โพรแลกทิน (prolactin ) เรียกย่อว่า PRL

ภาพแสดงฮอร์โมนที่สร้างจากต่อมใต้สมองส่วนหน้า

 
1.โกรทฮอร์โมน ( growth hormone )
 
  • อวัยวะเป้าหมาย : อวัยวะทุกส่วนของร่างกาย ได้แก่ กระดูก กล้ามเนื้อที่เป็นส่วนประกอบของร่างกายทั้งหมดโดยฮอร์โมนจะมีผลทำให้เซลล์เพิ่ม
    การนำกรดอะมิโนเข้าสู่เซลล์และเพิ่มการสังเคราะห์โปรตีนของเซลล์
  • หน้าที่ : ควบคุมการเจริญเติบโตของร่างกายทั่วๆไป

ความผิดปกติ :

  • ฮอร์โมนมากเกินไป
    • เด็ก : ทำให้การเจริญเติบโตของร่างกายสูงผิดปกติเรียกว่า ไจแกนทิซึม( gigantism) พบในวัยรุ่น ไม่ค่อยพบในวัยเด็ก อาจเกิดจากการที่มีเนื้องอกของเซลล์ที่สร้างฮอร์โมน หรือของไฮโพทาลามัสทำให้มีการสร้าง ฮอร์โมนมากกว่าปกติ < <ดูภาพ >>
    • ผู้ใหญ่ : ร่างกายจะไม่สูงใหญ่กว่าปกติมากนักแต่ส่วนที่เป็นกระดูกตาม แขน ขา คาง กระดูกขากรรไกรและกระดูกแก้ม
      ยังตอบสนองต่อฮอร์โมนนี้อยู่ทำให้เกิดความผิดปกติของกระดูกตามบริเวณใบหน้า นิ้วมือ นิ้วเท้า เรียกอาการดังกล่าวนี้ว่า
      อะโครเมกาลี ( acromegaly ) < <ดูภาพ >>
 
  • ฮอร์โมนน้อยเกินไป
    • เด็ก : ทำให้การเจริญเติบโตของร่างกายน้อยผิดปกติเกิดลักษณะเตี้ยแคระเรียกว่า Dwarfism < <ดูภาพ >>
    • ผู้ใหญ่ : จะไม่มีอาการปรากฏเด่นชัดแต่พบว่าระดับน้ำตาลกลูโคสในเลือดจะต่ำกว่าคนปกติทำให้ร่างกายไม่สามารถทนต่อความเครียด
      ต่างๆทางอารมณ์ได้ และสมองอาจได้รับอันตรายจากการขาดน้ำตาลกลูโคสไปเลี้ยงหากเป็นมากอาจถึงแก่ชีวิตได้

 

2. ฟอลลิเคิลสติมิวเลติงฮอร์โมน ( follicle stimulating hormone = FSH )
 

ในผู้ชาย

  • อวัยวะเป้าหมาย : อัณฑะ และ หลอดสร้างอสุจิ < <ดูภาพ >>
  • หน้าที่ : กระตุ้นการเจริญของ อัณฑะและ หลอดสร้างอสุจิให้สร้างอสุจิ

ในผู้หญิง

  • อวัยวะเป้าหมาย : ฟอลลิเคิล ( follicle ) ที่อยู่ในรังไข< <ดูภาพ >>
  • หน้าที่ : กระตุ้นการเจริญของฟอลลิเคิลและเพื่อให้ฟอลลิเคิลสร้างฮอร์โมนอีสโทรเจนซึ่งเป็นฮอร์โมนที่กระุ้ตุุ้นการแสดงออกลักษณะของเพศหญิง
 
3. ลูทิไนซิง ฮอร์โมน ( luteinizing hormone = LH )
 

ในผู้ชาย

  • อวัยวะเป้าหมาย : กลุ่มเซลล์อินเตอร์สติเชียล ( interstitial cell ) หรือ เซลล์เลย์ดิก ( leydig cell ) ที่แทรกอยู่ระหว่างหลอดสร้างอสุจ< <ดูภาพ >>
  • หน้าที่ : กระตุ้นให้ กลุ่มเซลล์อินเตอร์สติเชียล หรือ เซลล์เลย์ดิกสร้างฮอร์โมนเพศชาย คือเทสโทสเทอโรน

ในผู้หญิง

  • อวัยวะเป้าหมาย : ฟอลลิเคิล ( follicle ) ในรังไข่< <ดูภาพ >>
  • หน้าที่ : กระตุ้นการตกไข่จากฟอลลิเคิลและกระตุ้นให้เกิดคอปัสลูเทียมและสร้างฮอร์โมนโพรเจสเทอโรนทำหน้าที่ร่วมกับฮอร์โมนอีสโทรเจน
    ทำให้มีการเปลี่ยนแปลงที่รังไข่และมดลูกเพื่อรอรับการฝังตัวของเอ็มบริโอ
 
โพรแลกทิน (Prolactin = PRL )
 
  • อวัยวะเป้าหมาย : เซลล์ต่อมน้ำนม
  • หน้าที่ : กระตุ้นต่อมน้ำนมให้สร้างน้ำนมในผู้หญิงที่ตั้งครรภ์และขณะเลี้ยงทารกและพบว่าขณะที่ทารกดูดนมแม่จะมีการกระตุ้นให้หลั่ง
    ฮอร์โมนนี้เพิ่มมากขึ้นทำให้มีน้ำนมเลี้ยงทารกตลอดเวลาแต่ถ้ามารดาที่ไม่ให้นมทารกการหลั่งฮอร์โมนนี้จะน้อยลงมีผลทำให้ต่อม
    น้ำนมหยุดสร้างน้ำนม
 
อะดรีโนคอร์ติโคโทรฟิก ฮอร์โมน ( adrenocortico trophic hormone = ACTH )
 
  • อวัยวะเป้าหมาย : ต่อมหมวกไตส่วนนอก< <ดูภาพ >>
  • หน้าที่ : กระตุ้นต่อมหมวกไตส่วนนอกให้สร้างและหลั่งฮอร์โมนตามปกติ
 
ไทรอยด์สติมิวเลติงฮอร์โมน ( thyroid stimulating hormone = TSH )
 
  • อวัยวะเป้าหมาย : ต่อมไทรอยด์< <ดูภาพ >>
  • หน้าที่ : กระตุ้นต่อมไทรอยด์ให้สร้างและหลั่งฮอร์โมนตามปกติ
 
เอนดอร์ฟิน ( Endorphin )
 

.......... เป็นสารที่มีฤทธิ์คล้ายมอร์ฟีนพบว่ามีแหล่งสร้างจากต่อมใต้สมองส่วนหน้า และอาจสร้างจากเนื้อเยื่อส่วนอื่นๆอีกด้วย เป็นสารที่ทำหน้าที่ระงับความเจ็บปวดและเชื่อกันว่าเอนดอร์ฟีนยังเป็นสารที่ทำให้เรามีความคิดในทางสร้างสรรค์ ช่วยเพิ่มความ
ตื่นตัวมีชีวิตชีวาและความสุข ซึ่งสารนี้จะหลั่งเมื่อเราออกกำลังกายหรือเมื่อเรามีอารมณ์แจ่มใส จึงเรียกสารที่หลั่งมานี้ว่า สารแห่งความสุข

แผนภาพสรุปการสร้างฮอร์โมนของต่อมใต้สมองส่วนหน้า

ฮอร์โมนจากต่อมใต้สมองส่วนกลาง
 

...........จะมีความสำคัญและหน้าที่เด่นชัดเฉพาะในสัตว์ที่มีกระดูกสันหลังบางชนิดเท่านั้น โดยทำหน้าที่ผลิตและหลั่งเมลาโนไซต์สติมิวเลติงฮอร์โมน
(melanocyte-stimulating hormone = MSH ) จะทำหน้าที่กระตุ้นเซลล์เมลาโนไซต์ (melanocyte) ซึ่งเป็นเซลล์ที่แทรกอยู่ระหว่าง
หนังกำพร้า (epidermis) และหนังแท้ (dermis) ให้สังเคราะห์รงควัตถุสีน้ำตาล-ดำที่เรียกว่า เมลานิน (melanin) นอกจากนั้น MSH ยังทำหน้าที่กระุตุ้นให้เมลานินภายในเมลาโนไซต์กระจายตัวออกไปทั่วเซลล์ เป็นให้สีผิวเข้มขึ้น
............ในสัตว์จำพวกปลา สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำและสัตว์เลื้อยคลานบางชนิดสามารถเปลี่ยนสีผิวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมเพื่อการพรางตัวได้
อย่างรวดเร็วการเปลี่ยนสีผิวดังกล่าวเกิดจากการกระจายตัวของเมลานินภายในเมลาโนไซต์ซึ่งได้รับการกระตุ้นจาก MSH นั่นเอง
............ในคนต่อมใต้สมองส่วนกลางจะมีขนาดเล็กมาก และจัดเป็นส่วนหนึ่งของต่อมใต้สมองส่วนหน้า ทำหน้าที่ผลิตและหลั่ง MSH
ซึ่งมีสูตรโครงสร้างคล้ายกับ ACTH มาก แต่ไม่มีบทบาทหน้าที่ที่ชัดเจน

 
ฮอร์โมนจากต่อมใต้สมองส่วนหลัง
 

ใใใใใใต่อมใต้สมองส่วนหลัง : เจริญมาจากเนื้อเยื่อประสาท ต่อมใต้สมองส่วนหลังเป็นที่เก็บฮอร์โมนสองชนิดที่หลั่งจากของใยประสาทแอกซอน (axon)ของนิวโรซีครีทอรีเซลล์ที่ตัวเซลล์อยู่ที่สมองส่วนไฮโพทาลามัสฮอร์โมนจะเคลื่อนที่ตามเส้นประสาทแอกซอนและมาเก็บไว้ที่ต่อมใต้สมองส่วนหลัง
เมื่อเซลล์ประสาทได้รับการกระตุ้น ฮอร์โมนที่เก็บไว้จะถูกหลั่งเข้าสู่กระแสเลือดไปยังอวัยวะเป้าหมายเป็นพวกโปรตีนฮอร์โมน ฮอร์โมนสองชนิดที่สร้างจากต่อมใต้สมองส่วนหลังคือ

  • วาโซเพรสซินหรือแอนตี้ไดยูเรติกฮอร์โมน ( vasopressin หรือ antidiuretic hormone) ADH
  • ออกซิโทซิน ( oxytocin )

ภาพแสดงฮอร์โมนที่สร้างจากต่อมใต้สมองส่วนหลัง

วาโซเพรสซินหรือแอนตี้ไดยูเรติกฮอร์โมน

( antidiuretic hormone = ADH )

 
  • อวัยวะเป้าหมาย : ท่อหน่วยไตและหลอดเลือดแดง
  • หน้าที่ : กระตุ้นการดูดน้ำกลับเข้าสู่ท่อหน่วยไตเมื่อปริมาณน้ำในเลือดลดลงจึงควบคุมการเกิดน้ำปัสสาวะ
  • ความผิดปกติ : ถ้าขาดจะเป็นโรคเบาจืด จะปัสสาวะบ่อยเนื่องจาก ท่อหน่วยไตดูดน้ำกลับเข้าสู่ท่อได้น้อย
ออกซิโทซิน ( oxytocin )
 
  • อวัยวะเป้าหมาย : กล้ามเนื้อมดลูกและกล้ามเนื้อรอบๆต่อมน้ำนม
  • หน้าที่ : กระตุ้นกล้ามเนื้อมดลูกให้บีบหรือหดตัวเป็นระยะๆเพื่อให้ทารกคลอด
ใใใใใใใใใใใกระตุ้นการหดตัวของกล้ามเนื้อรอบๆต่อมน้ำนมทำให้มีการหลั่งน้ำนมเพื่อเลี้ยงทารก การดูดนมของทารกช่วย
ใใใใใใใใใใใ กระตุ้นให้มีการหลั่งออกซิโทซิน มากขึ้นทำใหกล้ามเนื้อรอบๆต่อมน้ำนมมีการบีบตัวขับน้ำนมออกมามากขึ้น

สรุปการสร้างฮอร์โมนของต่อมใต้สมอง

ต่อมใต้สมองส่วนหน้า

ฮอร์โมนที่สร้าง
อวัยวะเป้าหมาย
ผลที่เกิดขึ้น
GH : โกรทฮอร์โมน
กระดูก และ กล้ามเนื้อ
ควบคุมการเจริญเติบโตของร่างกายทั่วๆไป

GN : โกนาโดโทรฟิน

อัณฑะ , รังไข่ กระตุ้นให้อัณฑะและรังไข่เจริญและสร้างฮอร์โมนเพศ
  • FSH : ฟอลลิเคิลสติมิวเลติงฮอร์โมน
ชาย : อัณฑะและหลอดสร้างอสุจิ ิกระตุ้นการเจริญของอัณฑะและการสร้างอสุจิ
  หญิง : ฟอลลิเคิล ฟอลลิเคิลเจริญและสร้างฮอร์โมนอีสโทรเจน
  • LH : ลูทิไนซิงฮอร์โมน
ชาย : เซลล์อินเตอร์สติเชียลหรือเซลล์เลย์ดิก สร้างฮอร์โมนเพศชาย เทสโทสเทอโรน
  หญิง : ฟอลลิเคิลที่เจริญเต็มที่แล้ว กระตุ้นการตกไข่จากฟอลลิเคิล
    กระตุ้นให้เกิดคอปัสลูเทียมและสร้างฮอร์โมนโพรเจสเทอโรน

PRL : โพรแลกทิน

ต่อมน้ำนม สร้างน้ำนม

ACTH : อะดรีโนคอร์ติโคโทรฟิก ฮอร์โมน

ต่อมหมวกไตส่วนนอก ให้หลั่งฮอร์โมนตามปกติ

TSH : ไทรอยด์สติมิวเลติงฮอร์โมน

ต่อมไทรอยด์ ให้หลั่งฮอร์โมนตามปกติ

Endorphin : เอนดอร์ฟิน

สมองที่ควบคุมอารมณ์ความรู้ึสึก ระงับความเจ็บปวด , มีชีวิตชีวา , ความสุข
ต่อมใต้สมองส่วนหลัง
ฮอร์โมน
อวัยวะเป้าหมาย
ผลที่เกิดขึ้น
วาโซเพรสซิน หรือ แอนตี้ไดยูเรติกฮอร์โมน
(antidiuretic hormone)ADH
ท่อหน่วยไตและหลอดเลือดแดง ดูดน้ำกลับเข้าสู่ท่อหน่วยไตจึงควบคุมการเกิดน้ำปัสสาวะถ้าขาด
จะเป็นโรคเบาจืด (ปัสสาวะบ่อย)
ออกซิโทซิน ( oxytocin ) กล้ามเนื้อมดลูก กล้ามเนื้อมดลูกบีบหรือหดตัวเพื่อให้ทารกคลอด
  กล้ามเนื้อรอบๆต่อมน้ำนม ต่อมน้ำนมหลั่งน้ำนม